آمار

وضعیت واحد پشتیبانی

فصل 12 – دنياي گياهان PDF چاپ نامه الکترونیک
دوشنبه ۲۳ آذر ۱۳۸۸ ساعت ۱۳:۲۵

فصل 12 – دنياي گياهان
گوناگوني گياهان

تشخيص گياهان هميشه آسان نيست. چون در بعضي از آنها ريشه ، ساقه و برگ وجود ندارد.
لينه، ‌دانشمند گياه شناس سوئدي، د رحدود 2 قرن پيش شروع به مطالعه ي علمي گياهان كرد. لينه شكل و ساختمان گل و دانه ي گياهان را وسيله ي طبقه بندي آن ها قرار داد و از اين راه ، چند هزار گياه را طبقه بندي كرد. امروزه گياهان را بر اساس داشتن و نداشتن آوند طبقه بندي مي كنند. آوندها مسير حركت مواد مختلف در گياهانند. بيشتر گياهان را ، گلدارها تشكيل مي دهند. گوناگوني سرخس ها و بازدانه ها كمتر از آنهاست. خزه ها گروه كوچكي از گياهان به شمار ايند.

 



  خزه ها :

شما قسمت هاي مختلف گياه يعني ريشه، ساقه و برگ و گل را مي شناسيد. حتماً مثلاً ياد گرفته ايد كه تعدادي از گياهان با دانه زياد مي شوند. اما شايد تاكنون نمي دانستيد كه گياهاني هم وجود دارند كه هيچ كدام از اين قسمت ها را به شكلي كه در گياهان گلدار معلولي ديده مي شوند، ندارند.
خزه ها، رشته هاي باريكي دارند كه به جاي ريشه عمل مي كنند. اجزاي كوچك سبز و برگ مانندي هم دارند كه دور بخشي به شكل ساقه قرار گرفته اند. خزه ها به جاي آن كه از رشد دانه به وجود آيند، از رويش هاك حاصل مي شوند. هاگ سلولي است كه مي تواند به تنهايي رشد كرده و جاندار كاملي را تشكيل دهد. اگر هاگ هاي خزه پس از پاره شدن هاگدان در جاي مناسبي قرارگيرند. رشد كرده و خزه ي جديدي را به وجود مي آورند.

 



  سرخس ها :

اين گياهان ريشه، ساقه و برگ دارند. اما گل نمي دهند و مانند خزه ها، با هاگ زياد مي شوند، سرخس ها مخصوص مناطق مرطوب اند و بطور طبيعي، در جنگل هاي شمال ايران وجود دارند. در ساير مناطق هم گاهي آن ها را در كنار استخر، جويها و اطراف چاهها مي توان يافت. در ماههاي معيني از سال، در پشت برگ سرخس ها، لكه هاي زردي ايجاد مي شود كه پس از مدتي به صورت برآمدگي قهوه اي رنگي در مي آيد. هر برآمدگي كه هاگينه نام دارد، مجموعه ي هاگدان هايي است كه داخل هر كدام تعداد بسيار زيادي هاگ وجود دارد. اين هاگ ها اگر در جاي مناسب و مرطوب بيفتد، تبديل به سرخش جديد مي شوند

 



  بازدانه ها :

قديمي ترين درختان امروزي روي زمين، از بازدانه ها هستند. سن بعضي از اين درختان را تا پنج هزار سال نيز تعيين كرده اند. همه ي شما درختان كاج يا سرو را ديده ايد. اين درختان، تقريباً در همه ي سال سبز هستند، كاج و سرو ها گل نمي دهند، اما به جاي آن مخروط هايي دارند كه دانه ها در درون آن ها رشد مي كنند. به همين علت آن ها گياهان مخروط دار مي گويند.


درختان كاج از جمله مهم ترين درختان هستند. تيرهاي سه پايه ي برق و تلفن،‌اگر چوبي باشند، تندي درختان كاج اند. تخته ي لازم براي بسياري از كارهاي نجاري و جعبه سازي را هم از چوب كاج تهيه مي كنند. از چوب و شيره هاي كاج مواد صنعتي مختلفي مي سازند كه فيلم عكاسي، الكل، استون و مواديكه در تهيه ي صابون، رنگ و بعضي از داروها به كار مي رود، از آن جمله است.
 



  نهان دانه ها:

تمام بوته ها و درختاني كه گل مي دهند، در گروه گياهان گل دار يا نهان دانه ها هستند. گياهان گل دار فراوانترين و گوناگون ترين گياهان روي زمين ان. اين گياهان از نظر شكل، اندازه و زيستگاه بسيار متفاوتند. نها ندانه ها، ريشه، ساقه،‌برگ ، گل و ميوه دارند. گياهان گل دار، به دو گروه كوچك تر تك لپه اي و دو لپه اي ها تقسيم مي شوند.  



  اندام هاي گياهان دانه دار:

در گياه اندام هاي مختلفي وجود دارد. برخي از اندام ها در رشد گياه مؤثرند و گروهي ديگر وظيفه توليد دانه را به عهده دارند. دسته ي اول كه اندام هاي رويا نام دارند. شامل ريشه ، ساقه و برگ مي شوند. اين اقدام ها با جذب آب و مواد لازم، انتقال آن ها به سلول هاي غذا ساز و سپس رساندن مواد غذايي ساخته شده به همه سلول هاي گياه باعث رشد آن مي شوند گروه دوم اندام هاي زايا مثل گل و ميوه هستند كه تشكيل دانه و پراكنده شدن آن براي رشد گياه جديد را به عهده دارند. در گياهان مختلف ساقه و ريشه هر كدام ممكن است در هوا، خاك يا آب قرار د اشته باشند.  



  ريشه :

ريشه گياه را محكم در خاك نگه مي دارد، كار اصلي ريشه ،‌جذب آب و مواد لازم براي غذاسازي گياه در برگ است. ريشه ها متناسب با نوع گياه و نوع محيط ، در سطح خاك پخش مي شوند. يا آن كه به اعماق آن فرو روند. گاهي ممكن است ريشه ها در آب يا هوا قرار داشته باشند.
ريشه ي گياه به كمك تارهاي كشنده كه مانند مو هستند. آب و مواد معدني را جذب مي كند تا آن ها را به برگ برساند.


 



  ساقه ها

بيشتر ساقه ها را به عتل آن كه در بالاي خاك قرار مي گيرند، آسان مي توان شناخت. ساقه ها، دو كار اصلي دارند. شاخه ها و برگ ها را روي خود نگه مي دارند. آب و نمك هاي جذب شده از زمين را به برگ ها مي رسانند. اما ساقه ها، كارهاي ديگري را هم انجام مي دهند. مثلاً نيشكر نوعي ساقه است كه مقدار زيادي ماده ي قندي را در خود نگه مي دارد. ساقه محل عبور آوندهاست. آوندها، لوله هاي باريك و يك طرفه اي براي جابه جايي مواد در گياهند. آوندهاي چوبي آب و مواد معدني (شيره خام) را از ريشه به برگ مي رسانند. آوندهاي آبكش دار مواد غذايي ساخته شده در برگ ( شيره پرورده) را از آن جا به همه سلولها مي برند. تعداد و قطر آوندهاي چوبي بيشتر از آوندهاي آبكش است.


ساقه : در ساقه هاي چوبي،‌جوانه هايي در اطراف و انتهاي ساقه وجود دارد كه رشد طولي ساقه برعهده آن هاست. بعضي ازاين جوانه ها تبديل به برگ و گل و بعضي تبديل به شاخه مي شوند. گياهان چوبي، علاوه بر رشد طولي، رشد قطري هم دارند. به همين علت سال به سال قطر تنه ي درختان زيادتر مي شود. افزايش قطر درخت به دليل زياد شدن آوندهاست. آوندهاي چوبي ... بيشتر از آوندهاي آبكش افزايش مي يابند، به طوري كه بيشتر قطر تنه ي درخت را تشكيل مي دهند.


 



  برگ :

برگ كارخانه ي غذاسازي گياه است. بيشترين مقدار سبزينه (كلروفيل) گياه كه محل غذاسازي گياه است. در برگ ذخيره شده است. با وجود آنكه برگ در گياهان مختلف به شكل هاي بسيار گوناگوني ديده مي شود،‌كار اصلي آن در همه گياهان تقريباً يكي است. در پوسته نازكي كه پشت و روي برگ را مي پوشاند، سوراخ هاي بسيار ريزي به نام روزنه وجود دارد كه فقط با ميكروسكوپ ديده مي شوند. سلول هاي وسط برگ از اين راه كربن دي اكسيدهوا را براي عمل غذاسازي و اكسيژن را براي تنفس مي گيرند. آب و مواد معدني لازم نيز از راه رگ برگ ها از طريق ساقه به برگ مي رسد، رگ برگ ها، مجموعه آوندها بوده و به آوندهاي ساقه و ريشه متصل اند.
هر برگ غيراز رگ برگ، دم برگ و پهنك هم دارد. دم برگ قسمتي است كه برگ به وسيله آن ساقه متصل مي شود. پهنك قسمت سطح برگ را معمولاً نازك است مي گويند. شكل پهنك در برگ گياهان مختلف بسيار متفاوت است. لبه ي پهنك هم ممكن است صاف يا دندانه دار يا داراي بريدگيهاي عميق باشد، اگر برگ فقط يك دم برگ داشته باشد، آن را ساده مي گويند. اما در بعضي از گياهان، به هر دم برگ تعدادي برگچه متصل است. در اين حال برگ را مركب مي نامند.


 



  فتوسنتز:

در بررسي ساختمان برگ، سلول هاي سبزينه (كلروفيل) درون دانه هاي سبزرنگي به نام كلروپلاست قرار دارد. كلروپلاست مانند آشپزخانه ي سلول هاي گياهي است. هر كلروفيل، ملكول شيميايي است كه مانند سرآشپز تهيه غذا را به عهده دارد. در انجام اين كار ، ماده هاي رنگي به او كمك مي كنند. بخشي از عمل غذاسازي گياهان (فتوسنتز) نيازمند نور خورشيد است و قسمتي از آن احتياج به نور ندارد. درست مثل اينكه برخي كارهاي مربوط به تهيه غذا به انرژي حرارتي اجاق احتياج داشته ( مثل پختن) و بعضي كارها نيازي به گرما ندارند. (مثل آماده كردن گوشت، پاك كردن برنج و ...) مواد اوليه مورد نياز براي غذاسازي گياهان آب و كربن دي اكسيد بوده و محصول آن مواد قندي در اكسيژن است.
در خرما و نيشكر مواد قندي فراوان است و در زيتون و بادام مواد چربي زياد است. گياه در سلول هاي برگ ابتدا مواد قندي را مي سازد و سپس آن ها را به مواد ديگري تبديل مي كند. مواد غذايي توليد شده در برگ از طريق آوند آبكش به جوانه ها، گل و ميوه و ساير قسمت هاي گياه برده مي شود.
 



  فصل 12 – فكر كنيد
آوندها آب و نمك هايي را كه ريشه از خاك جذب مي كند، به برگها مي رسانند تا كار غذاسازي انجام شود. اما خزه ها آوند ندارند. در اين صورت نياز آن ها به آب و نمك ها چگونه تأمين مي شود؟

خزه ها آب و نمك ها را بوسيله اندام هاي ريشه مانند (ريزوئيد) از خاك جذب مي كنند. انتقال آب درون ساقه به صورت سلول به سلول است و برگ ها مي توانند مستقيماً آب اتمسفر را جذب كنند.  



  نداشتن آوند، چه فرق مهمي را بين اين گياهان و گياهان آوند دار بوجود مي آورد؟

گياهان آوندي داراي ساقه مي باشند ولي خزه ها ساقه ندارند. به اين علت طول آن ها از چند ميلي متر تجاوز نمي كند.  



  مشاهده كنيد
از يك درخت كاج چند شاخه ي كوچك جدا كنيد و برگ هاي آن را با دقت ببينيد. شكل برگها چه تفاوتي با شكل برگهاي درختان معمولي دارد برگ هاي كاج سوزني شكل اند يعني دراز و باريك اند.
وضع قرار گرفتن برگ ها در روي شاخه چگونه است؟

دو به دو روي هم واقع شده اند و هر 2 تا 5 برگ درون يك غلاف به ساقه چسبيده اند.

آيا در اين برگ ها، رگ برگ وجود دارد؟
بله، در هر برگ فقط يك رگبرگ وجود دارد.
دانستيد درختان كاج «هميشه سبز» هستند، زيرا برگ هاي آن مثل درختان ديگر در پائيز زرد نمي شود و نمي ريزد. به نظر شما آيا مي توان گفت برگ هاي كاج «هميشگي اند»؟ خير، برگ هاي درختان كاج مانند درختان ديگر در پائيز زرد نمي شود و نمي ريزد بلكه ريزش برگ ها به تدريج در طول 2 تا 3 سال صورت مي گيرد. معمولاً هميشه تعدادي برگ خشكيده بر روي درخت يا زير آن وجود دارد بنابراين برگ هاي درختان كاج هميشگي نيستند.
 



  فكر كنيد :
وقتي دانه اي را مي كاريم. اولين قسمتي كه از آن خارج مي شود، ريشه است . چرا؟

زيرا گياه را در خاك محكم نگه مي دارد. و آب و مواد لازم براي غذاسازي را از زمين جذب مي كند.  



  مقايسه كنيد :
با ريشه هاي راست و افشان در دبستان آشنا شده ايد.
آيا وظيفه ي همه اين ريشه ها مشابه است؟

بله، وظيفه اصلي ريشه همه گياهان جذب آب و مواد لازم از خاك و محكم نگه داشتن گياه در خاك است.

آيا به جز جذب مواد و محكم نگهداشتن گياه در خاك، كار ديگري براي بعضي از ريشه ها مي توانند پيدا كنيد؟
بله ريشه ي بعضي از گياهان مانند هويج،‌چغندر ، ترب و تربچه محل ذخيره مواد غذايي است.




فكر كنيد


يك قطعه ي ساقه ي بريده شاده درخت تهيه كنيد (كاج باشد بهتر است) در اين ساقه تعدادي حلقه وجود دارد. هر حلقه تيره و روشن،‌مربوط به يك سال رشد درخت بوده است. با ذره بين به دقت حلقه ها را مشاهده كنيد. آيا مي توانيد آن ها را شمرده و سن درخت را پيدا كنيد؟
ضخامت حلقه ها مساوي نيست. هر چه فعاليت گياه در اثر مساعد بودن شرايط آب و هوايي در طول يك سال بيشتر باشد، قطر حلقه هاي مربوط به آن سال ها هم بيشتر خواهد بود. در ضمن جهت تابش نور هم مي تواند در رشد درخت از يك طرف و زياد شدن قطر حلقه در آن سمت مؤثر باشد.

حلقه هاي تيره و روشن بيانگر تعداد تراكم آوندهاست. در كداميك تعداد آوندها بيشتر است؟
آوندهاي روشن

به نظر شما در هر سال ابتدا حلقه هاي تيره بوجود آمده اند يا روشن ؟ چرا؟
حلقه هاي روشن . زيرا حلقه هاي روشن در بهار و حلقه هاي تيره در زمستان و پائيز بوجود آمده اند.

آخرين حلقه اي كه بعد از آن، درخت قطع شده بيروني ترين لايه است يا داخلي ترين لايه؟ چرا؟
آخرين حلقه جديدترين لايه است.زيرا لايه هاي جديد در بيرون لايه هاي قديمي توليد مي شوند.

فكر كنيد :
1 – اگر بخواهيد تعيين كنيد كه كدام نوع برگ ها عمل غذاسازي را بيشتر و بهتر انجام مي دهند، به چه چيزهايي در آن برگها توجه مي كنيد؟
1. سلول هاي سبزينه دار برگ داراي سبزينه ي فراوان باشند ( هرچه برگ سبزتر باشد مقدار سبزينه بيشتر است) 2. سطح برگ داراي وسعت زيادي باشد 3. ضخامت برگ كم باشد 4. تعداد گلبرگ هاي موجود در برگ زياد باشند.

2 – به نظر شما، غذايي كه در برگ ها ساخته شده است چه مي شود؟
بوسيله آوندها به تمام قسمت هاي مختلف گياه بخصوص جاهاي فعال برده مي شود،‌مانند نوك ريشه و ساقه (جهت رشد طولي)، برگ ها (جهت غذاسازي) جوانه و گل (جهت توليد مثلي) و ميوه (جهت ذخيره ي مواد غذايي).